भगवद्गीता 1.16–18

सरल शब्दों में समझें

वक्ता: सञ्जय

श्लोक 16 से 18 एक साथ पढ़े जाते हैं।

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥१६॥
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥१७॥
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥१८॥

anantavijayaṁ rājā
kuntī-putro yudhiṣṭhiraḥ
nakulaḥ sahadevaś ca
sughoṣa-maṇipuṣpakau

kāśyaś ca parameṣv-āsaḥ
śikhaṇḍī ca mahā-rathaḥ
dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca
sātyakiś cāparājitaḥ

drupado draupadeyāś ca
sarvaśaḥ pṛthivī-pate
saubhadraś ca mahā-bāhuḥ
śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak

शब्दार्थ

ananta-vijayam
अनन्तविजय नामक शंख
rājā
राजा
kuntī-putraḥ
कुन्तीपुत्र
yudhiṣṭhiraḥ
युधिष्ठिर
nakulaḥ
नकुल
sahadevaḥ
सहदेव
ca
तथा
sughoṣa-maṇipuṣpakau
सुघोष तथा मणिपुष्पक नामक शंख
kāśyaḥ
काशी (वाराणसी) के राजा
ca
तथा
parama-iṣu-āsaḥ
महान् धनुर्धर
śikhaṇḍī
शिखण्डी
ca
भी
mahā-rathaḥ
जो अकेला सहस्रों के विरुद्ध लड़ सके
dhṛṣṭadyumnaḥ
धृष्टद्युम्न (राजा द्रुपद का पुत्र)
virāṭaḥ
विराट (वह राजकुमार जिसने छद्मवेश में रहते हुए पाण्डवों को आश्रय दिया)
ca
भी
sātyakiḥ
सात्यकि (युयुधान, भगवान् श्रीकृष्ण का सारथि)
ca
तथा
aparājitaḥ
जो कभी पराजित नहीं हुआ
drupadaḥ
द्रुपद, पाञ्चाल के राजा
draupadeyāḥ
द्रौपदी के पुत्र
ca
भी
sarvaśaḥ
सब
pṛthivī-pate
हे राजन्
saubhadraḥ
अभिमन्यु, सुभद्रा का पुत्र
ca
भी
mahā-bāhuḥ
महाबाहु
śaṅkhān
शंख
dadhmuḥ
बजाए
pṛthak pṛthak
पृथक्-पृथक्

अनुवाद

कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर ने अपना अनन्तविजय नामक शंख बजाया, और नकुल तथा सहदेव ने सुघोष तथा मणिपुष्पक बजाए। हे राजन्, उस महान् धनुर्धर काशिराज ने, महान् योद्धा शिखण्डी ने, धृष्टद्युम्न, विराट तथा अपराजित सात्यकि ने, द्रुपद ने, द्रौपदी के पुत्रों ने, तथा अन्यों ने—जैसे महाबाहु सुभद्रापुत्र अभिमन्यु ने—सभी ने अपने-अपने शंख बजाए।

तात्पर्य

सञ्जय ने राजा धृतराष्ट्र को अत्यन्त कुशलतापूर्वक सूचित किया कि पाण्डुपुत्रों को छलने तथा अपने ही पुत्रों को राज्य के सिंहासन पर बैठाने की उनकी अविवेकपूर्ण नीति अधिक प्रशंसनीय नहीं थी। चिह्न पहले ही स्पष्ट रूप से संकेत कर चुके थे कि उस महान् संग्राम में समस्त कुरुवंश का संहार हो जाएगा। पितामह भीष्म से आरम्भ कर अभिमन्यु जैसे पौत्रों तक—संसार के अनेक राज्यों के राजाओं सहित—सभी वहाँ उपस्थित थे, और सभी विनाश को प्राप्त होने वाले थे। यह समूचा प्रलय राजा धृतराष्ट्र के कारण था, क्योंकि उन्होंने अपने पुत्रों द्वारा अपनाई गई नीति को प्रोत्साहन दिया।

यह श्लोक क्या सिखाता है

इस श्लोक का अध्ययन-नोट संपादकीय समीक्षा में है।

विषय-संकलनों में 1

सम्पूर्ण गीता में भक्ति

  • कृष्ण अपने शरणागत भक्त पाण्डवों की सदा रक्षा करते हैं, इसलिए सारी भौतिक प्रतिकूलताओं के बावजूद उनकी विजय निश्चित है (1.14-19)।
श्रील प्रभुपाद के प्रवचन 1

भगवद्गीता यथारूप — कृष्णकृपामूर्ति श्री श्रीमद् ए.सी. भक्तिवेदान्त स्वामी प्रभुपाद © भक्तिवेदान्त बुक ट्रस्ट इंटरनेशनल।