भगवद्गीता 10.32

सरल शब्दों में समझें

वक्ता: श्रीकृष्ण

सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥३२॥

sargāṇām ādir antaś ca
madhyaṁ caivāham arjuna
adhyātma-vidyā vidyānāṁ
vādaḥ pravadatām aham

शब्दार्थ

सर्गाणाम्
समस्त सृष्टियों में
आदिः
आदि
अन्तः
अन्त
च
और
मध्यम्
मध्य
च
भी
एव
निश्चय ही
अहम्
मैं हूँ
अर्जुन
हे अर्जुन
अध्यात्म-विद्या
आध्यात्मिक ज्ञान
विद्यानाम्
समस्त विद्याओं में
वादः
स्वाभाविक निष्कर्ष
प्रवदताम्
तर्कों में
अहम्
मैं हूँ

अनुवाद

समस्त सृष्टियों में मैं आदि, अन्त तथा मध्य भी हूँ, हे अर्जुन! समस्त विद्याओं में मैं आत्मा का आध्यात्मिक विज्ञान हूँ, और तार्किकों में मैं निर्णायक सत्य हूँ।

गीता में परिभाषित

ज्ञान

ज्ञान क्या है?

विनम्रता, निरभिमानता, अहिंसा, सहनशीलता, सरलता, प्रामाणिक आध्यात्मिक गुरु की शरण ग्रहण करना, स्वच्छता, दृढ़ता तथा आत्मसंयम; इन्द्रियतृप्ति के विषयों का त्याग, मिथ्या अहंकार का अभाव, जन्म, मृत्यु, वृद्धावस्था तथा रोग के दोष का अवलोकन; सन्तान, पत्नी, घर आदि के प्रति अनासक्ति, तथा सुखद एवं अप्रिय घटनाओं के बीच समभाव; मेरे प्रति निरन्तर तथा अनन्य भक्ति, एकान्त स्थानों का आश्रय, सामान्य जन-समूह से विरक्ति; आत्म-साक्षात्कार के महत्त्व को स्वीकार करना, तथा परम सत्य की दार्शनिक खोज—इन सबको मैं इस प्रकार ज्ञान घोषित करता हूँ, और जो इनके विपरीत है, वह अज्ञान है।

भगवद्गीता 13.8–12

परिभाषा देखें

तात्पर्य

इस तात्पर्य में उल्लिखित अन्य शास्त्र: वेदान्त-सूत्रश्रीमद्भागवत

सृष्ट प्रकटीकरणों में समस्त भौतिक तत्त्व सर्वप्रथम महाविष्णु द्वारा सृजित किए जाते हैं और भगवान् शिव द्वारा संहृत किए जाते हैं। ब्रह्मा गौण स्रष्टा हैं। ये समस्त सृष्ट तत्त्व परमेश्वर के भौतिक गुणों के विभिन्न अवतार हैं; अतः वे ही समस्त सृष्टि के आदि, मध्य तथा अन्त हैं।

आत्मा के आध्यात्मिक विज्ञान के विषय में अनेक ग्रन्थ हैं, जैसे चार वेद, वेदान्त-सूत्र तथा पुराण, श्रीमद्भागवत एवं गीता। ये सब श्रीकृष्ण के प्रतिनिधि हैं। तार्किकों में तर्क की विभिन्न अवस्थाएँ होती हैं। प्रमाण की प्रस्तुति जप कहलाती है। एक-दूसरे को पराजित करने का प्रयास वितण्डा कहलाता है, और अन्तिम निष्कर्ष वाद कहलाता है। निर्णायक सत्य, अर्थात् समस्त तर्क-प्रक्रियाओं का अन्त, श्रीकृष्ण हैं।

यह श्लोक क्या सिखाता है

कृष्ण के विभिन्न ऐश्वर्य (तालिका देखें)

श्रीकृष्ण की विभूतियाँ: "… में मैं … हूँ" पूरी सारणी
श्लोक इनमेंमैं हूँ
10.32 समस्त सृष्टियों आदि, अन्त तथा मध्य
10.32 समस्त विद्याओं आत्मा का आध्यात्मिक विज्ञान
10.32 तार्किकों निर्णायक सत्य

भगवद्गीता यथारूप — कृष्णकृपामूर्ति श्री श्रीमद् ए.सी. भक्तिवेदान्त स्वामी प्रभुपाद © भक्तिवेदान्त बुक ट्रस्ट इंटरनेशनल।