वक्ता: अर्जुन
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं
पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं
पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥१६॥
aneka-bāhūdara-vaktra-netraṁ
paśyāmi tvāṁ sarvato 'nanta-rūpam
nāntaṁ na madhyaṁ na punas tavādiṁ
paśyāmi viśveśvara viśva-rūpa
शब्दार्थ
- अनेक
- अनेक
- बाहू
- भुजाएँ
- उदर
- उदर
- वक्त्र
- मुख
- नेत्रम्
- नेत्र
- पश्यामि
- मैं देखता हूँ
- त्वाम्
- आपको
- सर्वतः
- सब ओर से
- अनन्त-रूपम्
- असीम रूप
- न अन्तम्
- कोई अन्त नहीं है
- न मध्यम्
- कोई मध्य नहीं है
- न पुनः
- न ही फिर
- तव
- आपका
- आदिम्
- आदि
- पश्यामि
- मैं देखता हूँ
- विश्वेश्वर
- हे ब्रह्माण्ड के स्वामी
- विश्व-रूप
- ब्रह्माण्ड के रूप में
अनुवाद
हे ब्रह्माण्ड के स्वामी, मैं आपके विश्व-शरीर में अनेक-अनेक रूपों—उदरों, मुखों, नेत्रों—को असीम रूप से विस्तृत देख रहा हूँ। इस सबका न कोई अन्त है, न कोई आदि है, और न ही कोई मध्य है।
तात्पर्य
श्रीकृष्ण पूर्ण पुरुषोत्तम भगवान् हैं और असीम हैं; अतः उनके माध्यम से सब कुछ देखा जा सकता है।
यह श्लोक क्या सिखाता है
विश्वरूप देखकर अर्जुन की अनुभूतियाँ – यह देखने में कठिन है और कृष्ण की सर्वोच्चता का सूचक है।
भगवद्गीता यथारूप — कृष्णकृपामूर्ति श्री श्रीमद् ए.सी. भक्तिवेदान्त स्वामी प्रभुपाद © भक्तिवेदान्त बुक ट्रस्ट इंटरनेशनल।