भगवद्गीता 11.26–27

सरल शब्दों में समझें

वक्ता: अर्जुन

श्लोक 26 से 27 एक साथ पढ़े जाते हैं।

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः
सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ
सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥२६॥
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति
दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु
सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥२७॥

amī ca tvāṁ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ
sarve sahaivāvani-pāla-saṅghaiḥ
bhīṣmo droṇaḥ sūta-putras tathāsau
sahāsmadīyair api yodha-mukhyaiḥ

vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti
daṁṣṭrā-karālāni bhayānakāni
kecid vilagnā daśanāntareṣu
sandṛśyante cūrṇitair uttamāṅgaiḥ

शब्दार्थ

amī
वे सब
ca
भी
tvām
आपमें
dhṛtarāṣṭasya
धृतराष्ट्र के
putrāḥ
पुत्र
sarva
समस्त
saha eva
सहित
avanipāla
योद्धा राजा
saṅghaiḥ
समूहों के साथ
bhīṣmaḥ
भीष्मदेव
droṇaḥ
द्रोणाचार्य
sūta-putraḥ
कर्ण
tathā
भी
asau
वह
saha
साथ
asmadīyaiḥ
हमारे
api
भी
yodha-mukhyaiḥ
योद्धाओं में प्रमुख
vaktrāṇi
मुखों में
te
आपके
tvaramāṇāḥ
वेग से
viśanti
प्रवेश कर रहे हैं
daṁṣṭrā
दाँत
karālāni
विकराल
bhayānakāni
अत्यन्त भयानक
kecit
उनमें से कुछ
vilagnāḥ
फँसे हुए
daśanāntareṣu
दाँतों के बीच
sandṛśyante
दिखाई दे रहे हैं
cūrṇitaiḥ
चूर्ण हुए
uttama-aṅgaiḥ
सिरों सहित

अनुवाद

धृतराष्ट्र के समस्त पुत्र अपने सहयोगी राजाओं सहित, तथा भीष्म, द्रोण और कर्ण एवं हमारे समस्त सैनिक आपके मुखों में वेग से प्रवेश कर रहे हैं, और उनके सिर आपके भयानक दाँतों से चूर्ण हो रहे हैं। मैं देख रहा हूँ कि कुछ आपके दाँतों के बीच भी पिस रहे हैं।

गीता में परिभाषित

योगी

सच्चा योगी कौन है?

श्रीभगवान् ने कहा : जो कर्म के फलों के प्रति अनासक्त रहकर अपने विहित कर्तव्य का पालन करता है, वही संन्यासी तथा वही सच्चा योगी है—न कि वह, जो न तो अग्नि प्रज्वलित करता है और न ही कर्म करता है।

भगवद्गीता 6.1

परिभाषा देखें

तात्पर्य

किसी पूर्व श्लोक में भगवान् ने अर्जुन को वे वस्तुएँ दिखाने का वचन दिया था जिन्हें देखने में वह अत्यन्त रुचि रखता था। अब अर्जुन देखता है कि विपक्षी दल के नायक (भीष्म, द्रोण, कर्ण तथा धृतराष्ट्र के समस्त पुत्र) तथा उनके सैनिक एवं अर्जुन के अपने सैनिक — सभी का संहार हो रहा है। यह इस बात का संकेत है कि दोनों पक्षों की भारी क्षति के उपरान्त भी अर्जुन युद्ध में विजयी होगा। यहाँ यह भी उल्लिखित है कि भीष्म, जिन्हें अजेय माना जाता है, वे भी चूर्ण किए जाएँगे। इसी प्रकार कर्ण भी। विपक्षी दल के भीष्म जैसे महान् योद्धा तो चूर्ण होंगे ही, अपितु अर्जुन के पक्ष के कुछ महान् योद्धा भी।

यह श्लोक क्या सिखाता है

योद्धा विश्वरूप के मुख में प्रवेश करते हैं

भगवद्गीता यथारूप — कृष्णकृपामूर्ति श्री श्रीमद् ए.सी. भक्तिवेदान्त स्वामी प्रभुपाद © भक्तिवेदान्त बुक ट्रस्ट इंटरनेशनल।