भगवद्गीता 11.39

सरल शब्दों में समझें

वक्ता: अर्जुन

वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः
प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।
नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः
पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥३९॥

vāyur yamo 'gnir varuṇaḥ śaśāṅkaḥ
prajāpatis tvaṁ prapitāmahaś ca
namo namas te 'stu sahasra-kṛtvaḥ
punaś ca bhūyo 'pi namo namas te

शब्दार्थ

vāyuḥ
वायु
yamaḥ
नियन्ता
agniḥ
अग्नि
varuṇaḥ
जल
śaśāṅkaḥ
चन्द्रमा
prajāpatiḥ
ब्रह्मा
tvam
आप
prapitāmahaḥ
प्रपितामह
ca
भी
namaḥ
नमस्कार अर्पित करते हुए
namaḥ te
पुनः मैं आपको नमस्कार करता हूँ
astu
हो
sahasra-kṛtvaḥ
सहस्र बार
punaḥ ca
तथा पुनः
bhūyaḥ
फिर
api
भी
namaḥ
मैं नमस्कार करता हूँ
namaḥ te
आपको नमस्कार अर्पित करते हुए

अनुवाद

आप ही वायु, अग्नि, जल हैं, और आप ही चन्द्रमा हैं! आप ही परम नियन्ता तथा प्रपितामह हैं। इस प्रकार मैं आपको सहस्र बार, और बारम्बार सादर नमस्कार अर्पित करता हूँ!

तात्पर्य

यहाँ भगवान् को वायु कहकर सम्बोधित किया गया है, क्योंकि वायु समस्त देवताओं का सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण प्रतिनिधि है, क्योंकि वह सर्वव्यापी है। अर्जुन श्रीकृष्ण को प्रपितामह कहकर भी सम्बोधित करते हैं, क्योंकि वे विश्व के प्रथम जीव ब्रह्मा के पिता हैं।

यह श्लोक क्या सिखाता है

प्रणाम – सभी दिशाओं से।

भगवद्गीता यथारूप — कृष्णकृपामूर्ति श्री श्रीमद् ए.सी. भक्तिवेदान्त स्वामी प्रभुपाद © भक्तिवेदान्त बुक ट्रस्ट इंटरनेशनल।