भगवद्गीता 18.30

सरल शब्दों में समझें

वक्ता: श्रीकृष्ण

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥३०॥

pravṛttiṁ ca nivṛttiṁ ca
kāryākārye bhayābhaye
bandhaṁ mokṣaṁ ca yā vetti
buddhiḥ sā pārtha sāttvikī

शब्दार्थ

प्रवृत्तिम्
करने योग्य
च
भी
निवृत्तिम्
न करने योग्य
कार्य
कर्म
अकार्ये
प्रतिक्रिया
भय
भय
अभये
अभय
बन्धम्
बन्धन
मोक्षम् च
तथा मुक्ति
या
जो
वेत्ति
जानती है
बुद्धिः
बुद्धि
सा
वह
पार्थ
हे पृथापुत्र
सात्त्विकी
सत्त्वगुण में

अनुवाद

हे पृथापुत्र, जिस बुद्धि से मनुष्य जानता है कि क्या करना चाहिए तथा क्या नहीं करना चाहिए, किससे डरना चाहिए तथा किससे नहीं डरना चाहिए, क्या बन्धनकारी है तथा क्या मुक्तिदायक है, वह बुद्धि सत्त्वगुण में स्थित है।

तात्पर्य

शास्त्रों के निर्देशों के अनुसार जो कर्म किए जाते हैं, वे प्रवृत्ति अथवा करने योग्य कर्म कहलाते हैं, और जो कर्म इस प्रकार निर्दिष्ट नहीं हैं, वे न करने योग्य हैं। जो मनुष्य शास्त्रीय निर्देशों को नहीं जानता, वह कर्म की क्रियाओं तथा प्रतिक्रियाओं में उलझ जाता है। जो बुद्धि विवेक द्वारा विभेद करती है, वह सत्त्वगुण में स्थित है।

यह श्लोक क्या सिखाता है

तीनों गुणों में बुद्धि या समझ

प्रकृति के तीन गुण, साथ-साथ पूरी सारणी
सत्त्वगुणरजोगुणतमोगुण
बुद्धि जानता है कि क्या करना चाहिए तथा क्या नहीं करना चाहिए, किससे डरना चाहिए तथा किससे नहीं डरना चाहिए, क्या बन्धनकारी है तथा क्या मुक्तिदायक है 18.30 धार्मिक जीवन-पद्धति तथा अधार्मिक जीवन-पद्धति में, करने योग्य कर्म तथा न करने योग्य कर्म में भेद नहीं कर पाती 18.31 अधर्म को धर्म और धर्म को अधर्म मानती है 18.32

भगवद्गीता यथारूप — कृष्णकृपामूर्ति श्री श्रीमद् ए.सी. भक्तिवेदान्त स्वामी प्रभुपाद © भक्तिवेदान्त बुक ट्रस्ट इंटरनेशनल।