वक्ता: अर्जुन
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य-
मनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं
स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥१९॥
anādi-madhyāntam ananta-vīryam
ananta-bāhuṁ śaśi-sūrya-netram
paśyāmi tvāṁ dīpta-hutāśa-vaktraṁ
sva-tejasā viśvam idaṁ tapantam
शब्दार्थ
- anādi
- आदि रहित
- madhya
- मध्य रहित
- antam
- अन्त रहित
- ananta
- असीम
- vīryam
- महिमामय
- ananta
- असीम
- bāhum
- भुजाएँ
- śaśi
- चन्द्रमा
- sūrya
- सूर्य
- netram
- नेत्र
- paśyāmi
- मैं देखता हूँ
- tvām
- आपको
- dīpta
- प्रज्वलित
- hutāśa-vaktram
- आपके मुख से निकलती अग्नि
- sva-tejasā
- अपने तेज से
- viśvam
- इस विश्व को
- idam
- इस
- tapantam
- तपाते हुए
अनुवाद
आप ही आदि, मध्य तथा अन्त से रहित उद्गम हैं। आपकी असंख्य भुजाएँ हैं, और सूर्य तथा चन्द्रमा आपके महान् असीम नेत्रों में सम्मिलित हैं। अपने तेज से आप इस समस्त विश्व को तपा रहे हैं।
गीता में परिभाषित
तपस्या
शरीर, वाणी और मन की तपस्या क्या है?
शरीर का तप इस प्रकार है: परमेश्वर, ब्राह्मणों, आध्यात्मिक गुरु तथा पिता एवं माता जैसे श्रेष्ठजनों की पूजा। पवित्रता, सरलता, ब्रह्मचर्य एवं अहिंसा भी शरीर के तप हैं।
तात्पर्य
पूर्ण पुरुषोत्तम भगवान् के छह ऐश्वर्यों की विस्तृति की कोई सीमा नहीं है। यहाँ तथा अन्य अनेक स्थलों पर पुनरावृत्ति है, किन्तु शास्त्रों के अनुसार श्रीकृष्ण की महिमा की पुनरावृत्ति कोई साहित्यिक दुर्बलता नहीं है। कहा जाता है कि विमोह, विस्मय अथवा महान् भावावेश के समय कथन बारम्बार दोहराए जाते हैं। यह कोई दोष नहीं है।
यह श्लोक क्या सिखाता है
काल-रूप का अर्जुन द्वारा वर्णन – न आदि, न मध्य, न अंत; असीम बल के साथ सर्वत्र फैला हुआ, जबकि देवता स्तुति कर रहे थे। अर्जुन भयभीत हो जाते हैं।
- विषय
- पाँच विषय
भगवद्गीता यथारूप — कृष्णकृपामूर्ति श्री श्रीमद् ए.सी. भक्तिवेदान्त स्वामी प्रभुपाद © भक्तिवेदान्त बुक ट्रस्ट इंटरनेशनल।