भगवद्गीता 18.42

सरल शब्दों में समझें

वक्ता: श्रीकृष्ण

शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥४२॥

śamo damas tapaḥ śaucaṁ
kṣāntir ārjavam eva ca
jñānaṁ vijñānam āstikyaṁ
brahma-karma svabhāva-jam

शब्दार्थ

śamaḥ
शान्ति
damaḥ
आत्म-संयम
tapaḥ
तपस्या
śaucam
पवित्रता
kṣāntiḥ
सहिष्णुता
ārjavam
सरलता
eva
निश्चय ही
ca
तथा
jñānam
प्रज्ञा
vijñānam
ज्ञान
āstikyam
धार्मिकता
brahma
ब्राह्मण का
karma
कर्तव्य
svabhāva-jam
अपने स्वभाव से उत्पन्न

अनुवाद

शान्ति, आत्म-संयम, तपस्या, पवित्रता, सहिष्णुता, सरलता, प्रज्ञा, ज्ञान तथा धार्मिकता—ये वे गुण हैं जिनसे ब्राह्मण कर्म करते हैं।

गीता में परिभाषित

शान्ति

शान्ति किसे मिलती है?

जिस व्यक्ति ने इन्द्रियतृप्ति की समस्त इच्छाओं को त्याग दिया है, जो इच्छाओं से मुक्त होकर जीवन व्यतीत करता है, जिसने समस्त स्वामित्व-भाव को त्याग दिया है और जो मिथ्या अहंकार से रहित है—वही यथार्थ शान्ति प्राप्त कर सकता है।

भगवद्गीता 2.71

परिभाषा देखें

तपस्या

शरीर, वाणी और मन की तपस्या क्या है?

शरीर का तप इस प्रकार है: परमेश्वर, ब्राह्मणों, आध्यात्मिक गुरु तथा पिता एवं माता जैसे श्रेष्ठजनों की पूजा। पवित्रता, सरलता, ब्रह्मचर्य एवं अहिंसा भी शरीर के तप हैं।

भगवद्गीता 17.14

परिभाषा देखें

ज्ञान

ज्ञान क्या है?

विनम्रता, निरभिमानता, अहिंसा, सहनशीलता, सरलता, प्रामाणिक आध्यात्मिक गुरु की शरण ग्रहण करना, स्वच्छता, दृढ़ता तथा आत्मसंयम; इन्द्रियतृप्ति के विषयों का त्याग, मिथ्या अहंकार का अभाव, जन्म, मृत्यु, वृद्धावस्था तथा रोग के दोष का अवलोकन; सन्तान, पत्नी, घर आदि के प्रति अनासक्ति, तथा सुखद एवं अप्रिय घटनाओं के बीच समभाव; मेरे प्रति निरन्तर तथा अनन्य भक्ति, एकान्त स्थानों का आश्रय, सामान्य जन-समूह से विरक्ति; आत्म-साक्षात्कार के महत्त्व को स्वीकार करना, तथा परम सत्य की दार्शनिक खोज—इन सबको मैं इस प्रकार ज्ञान घोषित करता हूँ, और जो इनके विपरीत है, वह अज्ञान है।

भगवद्गीता 13.8–12

परिभाषा देखें

ब्राह्मण

ब्राह्मण के स्वाभाविक गुण क्या हैं?

यह श्लोक स्वयं गीता का एक उत्तर है।

परिभाषा देखें

यह श्लोक क्या सिखाता है

चार सामाजिक वर्ग (वर्ण) और उनके गुण

इस श्लोक में गुण

ब्राह्मण के गुण

  • शान्ति
  • आत्म-संयम
  • तपस्या
  • पवित्रता
  • सहिष्णुता
  • सरलता
  • प्रज्ञा
  • ज्ञान
  • धार्मिकता

भगवद्गीता यथारूप — कृष्णकृपामूर्ति श्री श्रीमद् ए.सी. भक्तिवेदान्त स्वामी प्रभुपाद © भक्तिवेदान्त बुक ट्रस्ट इंटरनेशनल।